Nöbetçi Eczaneler
Kuzey Kıbrıs’ta değil, büyükelçilik açan veya büyükelçi atayan Kazakistan (Türk Devletleri Teşkilatı üyesi) Özbekistan (Türk Devletleri Teşkilatı üyesi) ve Türkmenistan gibi kardaş denilen Turki Cumhuriyetlerinden olan gazını Ardahan üzerinden İsrail’e akıtan Azerbaycan’ın reisi Aliyev’in, Türk Devletleri Teşkilatı Zirvesi’ne gelmeyeceği, Colaları döke döke kurtarmadığımız Gazze’nin yerle bir olmasına bizim kadar sesi çıkmayan Filistin Devlet Başkanı Abbas’ın Güney Kıbrıs’a gittiği ve GKRY lideriyle gerçekleştireceği görüşmede Kıbrıs sorununun ele alınacağı ve Cumhuriyet Mitinglerini anımsatan, bu yetmez ‘Çırpınırdı Karadeniz, Mustafa Kemal’in Askeriyiz’ saçmalıkları ile yapılan İstanbul Barosu’nun ulusalcı ve milliyetçilerin eline geçmesi gibi konularını ele almayı düşünürken, Cumhuriyet’in ilan edilişinin 103. yıl dönümümü dolaysıyla yayınlamamız gereken mesajların birinin etkisinde kalıyordum..
Ve fonlu, tozlu ülke gündeminin içinde, ‘Siyasi gücün halk veya halkın seçtiği temsilciler tarafından paylaşıldığı, demokratik bir yönetim biçimi..’ olan Cumhuriyet rejiminin, Monarşi yani Krallık, Sultanlık veya tek adam yönetimine döndüğü ileri sürülen dünyanın cumhuriyet ile yönetilen ülkenin yönetim şekli ‘Cumhuriyettir’ denilmesinin 103. yıl dönümü dolaysıyla yayınlanmamız gereken mesajları o bilmen kuru şekliyle değil, anlamlı mesajlar veren haber ağırlıklı şekilde hazırlamaya geçiyordum..
Çünkü; ‘Özgür basın’ adına her zaman desteklerini aldığımız dost, okur ve gönüllü destekçilerimizin Cumhuriyet anma mesajlarını basma, kalıp, baştan salma veya yapay zekanın hazırladığı birileri gibi jpglerle değil, onca dostun kimlik ve kişiliklerini tanıdığım kadarıyla hazırlayıp, yayınladığım gün boyunca başında kalkamadığım bilgisayarım aracılığıyla bir anda Akşam, Milliyet, Birgün, Gündem, Habertürk gazeteleri ve 2000 adlı dergisi gibi yıllar önce uzun süre muhabirliğini yapıp, tarihi manşetlerine imza attığım Aydınlık Gazetesi’nin haber sitesini tıklıyorum.
Bu linke girmenin nedeni ise; Karadeniz ile Baltık Denizi’nde savaş gemisi bulundurmama şartıyla imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması ile ülke sınırları içine yeden alınan Memleketim Ardahan’ın bitmek üzere olan 2026 yılında 103. yıl dönümünü kutladığımız Cumhuriyet’in ilanında önceki konumu ve durumunu merak edişimdi..
Ve bu yönde ki arayışım ardından karşıma, ‘Milli Mücadelenin işaret fişeği: Ardahan Kongresi’ başlıklı, Mehmet Bilgin imzalı bir köşe yazısı düşüyor. Gerçi bu 24 Kasım 2023 yılında ele alınan ve Aydınlık Gazetecinde yayınlanan bu yazıyı daha önce br kez daha görmüş, haber olarak www.kuzeyanadolugazetesi.com adlı haber sitemizde de yayınladığımı hatırlıyordum.
Ama bir kez daha dikkatlice okuyup, sınır kenti Ardahan’ın Cumhuriyet’in ilan edildiği bu ülkenin kuruluşunda ki rolünü bilmeyen, okumayanların yeniden yayınlamam gerektiğini düşünürken;
Ordu savaşlarının yaşanmadığı, nedense adlarının verilmediği yada kasten söylenmediği Ardahanlı yerel milis güçlerin olağanüstü çabaları 103 yıl verilen kurtuluş mücadelesi sırasında, Sivas, Erzurum, Amasya gibi bilinen kurtuluş kongrelerinden önce ilk kongrenin Ardahan’da yapıldığını, Cumhuriyet’in adının ilk olarak Ardahan’da, ilk bayrağın yine Ardahan’da göndere çekildiğini resmi tarih kayıtlarda yazılmasa da hem Ardahan’ın yerel parlamenteri Suat Hancıoğlu’nun, Cumhuriyet mesajı olarak gazetemize verdiği fikirlerini toplayıp, ‘arşive geçsin’ diyerek önce haber olarak, yayın gurubumuzun gazetelerinden olan Hanak/Damal isimli gazetemizde manşete çekip, sonra da konun daha geniş özetini bu köşemde de bir kez daha yazman gerektiğini düşünüyordum.
Ve 3 yıl önce Aydınlık Gazetesinde yayınlanan Ardahan’ın bu ülkenin kuruluşundan, kurtuluşunda ve Cumhuriyet’in ilanında ki rolünü anlatan ‘Milli Mücadelenin işaret fişeği: Ardahan Kongresi’ başlıklı o yazıyı yayınlarken, Faruk Köksoy’un Ardahan Belediye Başkanlığı yaptığı döneminde birlikte karar verip, canlandırdığımız ‘Ardahan’ın 1. ve 2. Kongrelerinin neden, hangi uyarı ile unutturulu verildiğini de sorulması gerektiğini de not düşerek, resmi bilgilerde nedense yer almayan ama gerçek olan ve bugün 103. yıl dönümünde bir kez daha anlamını, önemini anladığımız Cumhuriyet’in ilk olarak seslendirildiği Ardahan’ın cumhuriyetin ilan edildiği bu ülkenin kurtuluşunda ki; Ardahan’ın, Ardahanlının rolünün ispatını anlatan o yazı..
*Milli Mücadelenin işaret fişeği: Ardahan Kongresi
MEHMET BİLGİN
Mütarekede İttihatçı liderler düşman eline düşmemek için yurt dışına çıkmıştı. Yeni hükümet, Kafkasya’daki birliklerimize geri çekilme emri verdi. Brest-Litovsk’ta Rusya’dan geri alınan Üç Sancak/Kars-Ardahan-Batum bölgesinde kalacak kuvvetler, Yakup Şevki Paşa’nın komutasındaki IX. Ordu’ya bağlandı. Ordu karargâhı Kars’ta, Yarbay Halit Bey (Karsıalan) ya da halkın bildiği gibi “Deli Halit Paşa” komutasındaki 3. Tümen de Ardahan’da idi. İngilizler Üç Sancak’ın da boşaltılması istedi.
1. ARDAHAN KONGRESİ
Rus ve ardından Ermeni işgalinden yeni kurtulan halk, henüz yaralarını saramamıştı. “Bölge Ermenilere verilecek” söylentisi, halkta can güvenliği endişesini artırmıştı. Milli kurtuluş tarihimizde 1. Ardahan Kongresi olarak geçen ve 3-5 Ocak 1919 tarihlerinde Yarbay Halit Bey başkanlığında Ardahan’da toplanan kongre bu süreçte toplandı. Halit Bey’in Ardahan’a çağırdığı delegeler, 3 Ocak 1919’da Ardahan’a ulaştı ve Hamşizâde Rasim Bey’in konağında toplantıya başlandı.
Katılanlar: Şavşat doğumlu emekli asker, Filibeli Hilmi (Ardahan), Erzincanlı Dr. Fuat Sabit (Ağacık), Erzurum eşrafından Kösebeyzâde Cafer (Erçikan), Rize’de 38. Alay doktoru olan Abidin (Atak), Ardahan eşrafından ve Ardahan Kaymakamı Hamşizâde Rasim (Acar), Dr. Hakkı Cenap Bey, Askeri Baytar Kaymakamı Arif Bey, İsmail Hakkı Bey.
Halit Bey, ilk sözü Hilmi Bey’e verdi. İşgalden ve İttihat ve Terakki erkânının yurt dışına çıkmasından sonra İstanbul’dan ayrıldığı için son durum, işgal manzaraları konusunda anlattıkları orada bulunanları üzmüştü. Söz alanların, tek çıkış yolunun silahlı mücadele olduğu şeklinde kanaatlerini açıklaması, kongrenin kararını belirledi ve nasıl bir strateji izleneceği karara bağlandı.
2. ARDAHAN KONGRESİ
Daha geniş bir örgütlenme için Oltu, Çıldır, Akbaba, Posof ve Kars’tan temsilciler çağrıldı. 7-9 Ocak 1919 tarihlerinde 2. Ardahan Kongresi 20 delege ile toplandı.
1. Kongreye katılanlara ilave olarak gelen yeni delegeler şunlardı:
Cihangirzâde İbrahim (Aydın): Cenubi Garbî Kafkas Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığına seçildi. İngilizler tarafından tutuklanıp 10 arkadaşı ile birlikte Batum üzerinden İstanbul’a getirilip hapis yattı ve yargılanmak üzere Malta’ya sürüldü.
Cihangirzâde Hüseyin Han (Aydın): İbrahim Bey’in kardeşi ve Cenubi Garbi Kafkas Hükümeti’nde Harbiye Nazırı. Malta’ya sürüldü.
Kağızman’dan Ali Rıza (Ataman): Cenubi Garbi Kafkas Cumhuriyetinin Dahiliye Vekili. Malta’ya sürüldü. Batum’da kaçarak geri geldi ve işgalci Ermenilere karşı mücadeleye devam etti. Kağızman kaymakamlığı ve TBMM I. Dönem Kars Milletvekilliği görevlerinde bulundu.
Çıldır’dan Dr. Esat Oktay: Kars hastanesinde doktor iken, Çıldır yöresindeki Milli Mücadeleyi organize etti, Cenûbi Garbi Kafkas Cumhuriyeti Hükümetinde Sıhhiye Vekili olarak görev yaptı.
Oltu’dan Haşimoğlu Yusuf Ziya: Bakü İslam Cemiyet-i Hayriyesi temsilcileri öncülüğünde kurulan Oltu İslâm Komitesi, Oltu Şura Hükümeti ve Cenubi Garbi Kafkas Cumhuriyeti’nin kuruluşuna katıldı. Oltu Milletvekili Yasin Haşimoğlu’nun ağabeyidir.
Ahıskalı Yüksek Müh. (Osman) Server (Atabek): Ahıskalıdır. Azgur, Ahılkelek, Ahıska, Hırtıs ve Kobliyan bölgelerinde milli direnişi organize etti, Maverayı Kafkas Seymine Milletvekili seçilmişti. Kars’ta kurulan Cenûbi Garbi Kafkas Cumhuriyeti’nde görev aldı ve Gürcü kuvvetlerine karşı savaştı. 1921’de TBMM’ye Ardahan Milletvekili olarak girdi.
Olur’dan Hamşizâde Rüstem (Acar): I. Dönem TBMM’ye Oltu mebusu olarak katılmıştır.
Ahılkelek’ten Yüzbaşı Efsel Bey: Kafkasyalı bir Avar Türkü olan Efsel Bey, Rus idaresinde Ahılkelek’te yöneticilik yaparken Bakü İslâm Cemiyeti Hayriyesi ile faaliyet gösterdi. Bölgede İslâm Şuralarının kuruluşunda öncülük etti. Server Atabek ile bölgelerinde millî direnişi organize etti. Cenubi Garbi Kafkas Cumhuriyeti adına Gürcü kuvvetleri ile mücadele esnasında, Posof’ta İngiliz ve Gürcülerle gizli işbirliğine girmiş olan Ahmet Kâmil’in tertibiyle şehit edildi.
Akbabalı Kerbelai Mehmet (Akbaba): Kars’a bağlı olan Akbaba muhtarı. Ermenilere karşı savaşmıştı. Cenubi Garbi Kafkas Cumhuriyeti’nde görev aldı.
Oltu’dan Şakiroğlu Ahmet (Şakir): Oltu’daki milli mücadelenin temel taşlarından. Cenûbi Garbî Kafkas Cumhuriyeti’nin yıkılmasından sonra, Oltu’da da mutasarrıflık ve kurulan Oltu Şura Hükümeti’nde görev yapmıştı.
Umurlu Rüstem Bey,
Ahılkelekli Mehmet Ali Bey
‘KENDİ İDARENİZİ KURUN’
Halit Bey, çekilmek durumunda olduklarını açıklayarak, “Burayı size teslim ediyoruz. Kendi idarenizi kurun. Ben de size yardım edeceğim” sözleri üzerine Cihangirzâde İbrahim Bey, “Bize idari ve askeri organizasyonlar için adam lazım. Bunlar savunma yapısını da teşkil edebilirler” diyerek ihtiyaçları sıraladı. Halit Bey tümeninden gönüllü subaylar görevlendirdi. Harputlu Binbaşı Latif Bey kurulacak olan hükümetin askeri kuvvetini kurmakla görevlendirildi ve askeri teşkilat kuruldu.
Halit Bey (sağda)
Buna göre Yüzbaşı Şevket, Yüzbaşı Erzurumlu İhsan, Yüzbaşı Sağır Sami, Teğmen Vanlı Hurşit, Teğmen Adil gönüllü subaylardı. Dr. Fuat Sabit, Server Atabek, Yüzbaşı Efsel ve Erzurumlu Cafer Bey’in emrindeki müfreze de bu teşkilata bağlandı. Halit Bey, kararları ve subay listesini, elden teslim etmek üzere Cihangirzâde İbrahim Bey’e vererek Kars’taki Yakup Şevki Paşa’ya bildirildi.
Kongrenin toplandığı 7 Ocak’ta, İngiliz General Walker de Kars’a gelmiş ve Yakup Şevki Paşa’dan bölgenin 25 Ocak’a kadar boşaltılarak Ermenilere teslimini istemişti. Walker’in Batum ve Ardahan’ın Gürcülere, Kars’ın da Ermenilere teslimini istemesi ürkütücüydü. Gelişmeler öğrenilince bir kongre daha yapılması gündeme geldi.
3. ARDAHAN KONGRESİ
Ardahan Kongresi üyeleri
Erzurum’a giden ve temaslar yaparak son durumdan haberdar olan Halit Bey, Ardahan’da 3. Kongrenin toplanarak, daha geniş bir bölgeye yönelik kararların alınması gerektiğini anlamıştı. 12-14 Ocak tarihlerinde Halit Bey’in başkanlığında 3. Ardahan Kongresi toplandı. Türk Devrim Tarihi ve Milli Mücadele Tarihi metinlerinde yer almayan bu kongre ile ilgili bilgiler, Cafer Erçikan’ın yayınlanmamış ama bilinen hatıratında vardır.
Her iki kongreye katılanlara ilave olarak 3. Kongreye katılanlar:
Hamşizâde Necip (Acar), 1914 Aralık ayında Yakup Cemil komutasında İstanbul’dan gelen Teşkilâtı Mahsûsa’nın gönüllü alayı, Ardahan Harekatı için Şavşat’a geldiğinde, Hamşizâde Necip Beyin konağında kalmıştı. Bunların arasında o zaman yüzbaşı olan Yarbay Halit Bey de vardı.
Kars’taki Millî Şura yönetiminin Posof’a kaymakam olarak atadığı Ahmet Kâmil’in Gürcüler ve İngiliz subayları ile ilişkisi vardı. Görevi, Posof halkını bölgeyi işgale hazırlanan Gürcü kuvvetlerinin yanına çekmek ve Server Atabek ile Yüzbaşı Efsel Beyleri öldürmekti. Savaşta ibrenin Gürcü tarafına döndüğü bir anda, Posof’ta bulunan Yüzbaşı Efsel Bey’i silahlı adamları ile şehit etti. Savaşta çekilirken Posof’a gelen Vanlı Teğmen Hurşit Bey, bu olayı duyunca Ahmet Kâmil ve oğlu Abbas’ı infaz ederek cezalandırdı.
BÖLGESEL HÜKÜMET
3. Ardahan Kongresi’nde alınan kararlar, merkezi Kars olmak üzere, bölgesel bir hükümet kurulması, bu hükümete Cihangirzâde İbrahim Bey’in başkanlık etmesi, Gürcü ve Ermenilere verilecek bölgenin müdafaası, yurt dışına temsilciler gönderilip, çoğunluğu teşkil eden Müslümanların hakkının savunulması ve halkın güvenliğinin sağlanması konularında idi.
Ardahan’da Milli Mücadelenin fişeğini ateşleyen Yarbay Halit Bey ve ekibi, Mustafa Kemal Erzurum’a gelince emrine girdi. Bu ekip, Milli Mücadelede, Doğu Cephesinde, iç isyanların bastırılmasında ve Batı Cephesindeki savaşlarda önemli görevler yaptı. Cumhuriyetin kurulmasına da omuz verdi.
Kaynaklar:
1- Fahrettin Kırzıoğlu, Kars’ın Son Kurtuluşunun 40. Yıldönümü dolayısıyla: Milli Mücâdelede Kars, 1. Kitap.
2- Cem Ender Arslanoğlu, Kars Milli-İslam Şurası ( 5.11.1918-17.1.1919) ve Cenûb-i Garbi Kafkas Hükümeti Muvakkata-i Milliyesi, 18 Ocak-13 Nisan 1919.
3- Ahmet Ender Gökdemir, Cenûb-i Garbî Kafkas Hükümeti.
YORUMLAR