Nöbetçi Eczaneler
Sosyalizm yeniden tartışma konusu. Vox, gençlerin “sosyalizm” kavramından bugün ne anladığını araştırırken, sosyalist Jacobin dergisi, başka bir soru soruyor: Kapitalizmin yerine geçecek sosyalist ekonomi gerçekte nasıl işleyecek?
Amerikan dijital haber ve analiz platformu Vox’ta Rachel Janfaza’nın 5 Ekim’de yayımlanan yazısı, Z kuşağının sosyalizme yaklaşımını ele alıyor. Janfaza, Z kuşağı üzerine çalışan araştırma, medya ve strateji şirketi The Up and Up’ın kurucusu.
VOX: GENÇLERİN SOSYALİZMİ BAŞKA
Yazıda aktarılan Cato Institute araştırmasına göre Z kuşağının yüzde 53’ü sosyalizme, yüzde 45’i kapitalizme daha olumlu bakıyor. Gallup’un ağustos araştırmasında ise 18-34 yaş grubunda sosyalizme olumlu yaklaşanların oranı yüzde 57; 55 yaş üzerindekilerde yüzde 34.
Ancak Janfaza’nın gençlerle yaptığı odak grup görüşmelerinde “sosyalizm” tanımında ortak bir ideolojik çerçeve çıkmıyor. Gençlerin öne çıkardığı başlıklar uygun fiyatlı konut, sağlık hizmetleri, eğitim desteği, daha yüksek asgari ücret, şirketler ve yüksek gelirlilerden daha fazla vergi alınması ve güçlü bir sosyal güvenlik ağı. Görüşülen gençler sosyalizm örneği olarak Sovyetler Birliği, Küba ya da Venezuela’dan çok İskandinav ülkeleri ve Kanada’nın sağlık ve sosyal destek sistemlerinden söz ediyor.
Sosyalizme olumlu yaklaşanların tamamı kendisini “sosyalist” olarak da tanımlamıyor. Janfaza’nın görüştüğü bazı gençler, sosyalist politikalara yakın olduklarını söylerken, bu siyasi etiketi kullanmak için yeterince bilgi sahibi olmadıklarını belirtiyor.
JACOBIN: KAPİTALİZMİ ELEŞTİRMEK YETMEZ
Tartışmanın diğer tarafında ise ABD’de 2010’da kurulan sosyalist yayın Jacobin var.
Mike Beggs, Ben Burgis ve Jacobin’in kurucusu Bhaskar Sunkara imzalı “Kapitalizme Karşı Olmak Yeterli Değil” başlıklı yazı, üç yazarın 2026’da Verso’dan çıkan The Blueprint: How Socialism Can Work in the Real World kitabından uyarlandı.
Yazarlar, sosyalistlerin kapitalizmin eşitsizliklerini eleştirmekle yetinemeyeceğini, onun yerine geçecek sistemin nasıl çalışacağını da somut biçimde açıklaması gerektiğini savunuyor.
Bu yaklaşım Sovyetler Birliği deneyimini de kapsıyor. Yazıda Sovyet tipi merkezi planlamanın ekonomik sorunları ele alınıyor ve sosyalistlerin “ayrıntılar devrimden sonra çözülür” düşüncesinin yeterli olmadığı belirtiliyor.
PİYASA TAMAMEN ORTADAN KALKMIYOR
Beggs, Burgis ve Sunkara’nın önerdiği modelde, piyasa ve para tamamen ortadan kaldırılmıyor.
İşletmeler üretim yapıyor ve ürünlerini satıyor; ancak şirket yönetimlerinin çalışanlar tarafından demokratik biçimde belirlenmesi ve çalışanların şirket gelirinden pay alması öngörülüyor.
KAMU SEKTÖRÜ ÖNEMİNİ YENİDEN KAVRAMAK
Sağlık, eğitim, enerji, ulaşım ve telekomünikasyon gibi temel alanlarda ise, geniş bir kamu sektörü öneriliyor. Bankacılık sisteminin tamamının kamu kontrolünde olması, modelin diğer unsurlarından biri.
Yazarların verdiği örneklerden biri İspanya’nın Bask bölgesindeki Mondragon kooperatifleri. Yazıya göre Mondragon’da en yüksek ücretli yönetici ile en düşük ücretli çalışan arasındaki ücret oranı altıya birle sınırlandırılıyor.
AYNI KAVRAM, İKİ FARKLI TARTIŞMA
Vox’un araştırmasında Z kuşağının “sosyalizm” dediğinde öne çıkardığı talepler konut, sağlık, eğitim, ücret ve sosyal güvence.
Jacobin’deki üç sosyalist yazar ise tartışmayı bir sonraki aşamaya taşıyor: Kapitalizmin yerine geçmesi önerilen ekonomik düzenin mülkiyet, piyasa, şirket yönetimi, bankacılık ve kamu hizmetleri açısından nasıl işleyeceğini tarif etmeye çalışıyor.
Böylece iki yazı aynı kavrama iki ayrı soruyla yaklaşıyor:
Vox: Gençler bugün sosyalizmden ne anlıyor?
Jacobin: Sosyalizm uygulanacaksa nasıl işleyecek?